Sinds het verbod op (zaadcoating met) neonicotinoïden in 2019 nemen de problemen met virusaantastingen door luizen in wortels toe. Met name 2022 was een berucht jaar met regionaal veel opbrengstschade. ,,Voor veel worteltelers komt schade door virusaantasting helaas nog steeds als een verrassing’’ zegt Staf Antoons, specialist groententeelt bij Bayer in België. Hij benadrukt het belang van een vroege, intensieve gewasmonitoring en het gebruik van temperatuursommen en waarschuwingsmodellen. ,,Vroege detectie van luizen is essentieel om virusoverdracht te voorkomen. Bestrijding na infectie heeft namelijk geen zin meer.’’
Staf Antoons is specialist groententeelt bij Bayer in België
Om te beginnen: welke bladluizen zijn schadelijk in de wortelteelt?
,,Veruit de belangrijkste is de zevenbladluis (Cavariella aegopodii). Deze voedt zich vooral met schermbloemigen, waaronder wortels. De zevenbladluis overwintert als ei op de wilg. In het vroege voorjaar komen de ongevleugelde vrouwtjes uit de eitjes tevoorschijn. Bij voldoende temperatuur ontstaan er gevleugelde vrouwtjes, die vervolgens massaal naar schermbloemigen, waaronder wortelgewassen migreren. Daarin plant de luis zich dan zeer snel ongeslachtelijk voort.
Behalve zevenbladluis kan ook de groene perzikbladluis schade geven, maar die schade is – voor zover we weten – veel minder groot. De focus moet dus vooral gericht zijn op de zevenbladluis. Deze is iets groter en donkerder dan de perzikbladluis.’’
Roodbladigheidvirus (CRLV)
Welke schade veroorzaakt de zevenbladluis?
,,Dan gaat het – naast zuigschade – met name om schade door virusoverdracht. Zevenbladluis brengt het pastinakengeelvlekvirus (PYFV) over. Dat gebeurt meestal vanuit schermbloemige planten, zoals bijvoorbeeld fluitenkruid. Van daaruit wordt het virus opgenomen en massaal overgebracht naar wortels.
Kenmerkend voor een besmetting is het krullende, geelbruine blad en de zwarte hartbladeren. Aangetaste percelen krijgen te maken met groeiachterstand en misvormde wortels. Ook wordt het gewas gevoeliger voor andere ziekten, zoals Alternaria. De opbrengstschade – met name door kleinere wortels - kan gemakkelijk oplopen tot 30 à 40 procent. Aangetaste wortels rijpen slechter af en zijn slecht bewaarbaar.
Behalve het pastinakengeelvlekvirus kan ook peenroodbladvirus of roodbladigheidvirus (CRLV) worden overgebracht in wortels, al hebben we de indruk dat schade daarvan minder groot is. Beide virussen komen vaak samen in het gewas voor. ’’
Pastinakengeelvlekvirus (PYFV)
Herkennen telers zevenbladluis en de virusschade die het veroorzaakt?
,,In mijn ogen nog te weinig, als is dat ook wel weer verklaarbaar. Een hele generatie telers is opgegroeid met de standaard neonicotinoïde-zaadbehandeling, waardoor luizen eigenlijk nooit een probleem waren. Toen deze toelating in 2019 verviel, kwam er voor velen een ‘nieuwe’
plaag bij. Met name in 2022 was de luisdruk heel groot en heeft het pastinakengeelvlekvirus voor veel schade gezorgd. Dat was voor sommigen een harde wake-up call.’’
Hoe kun je virusoverdracht in wortels voorkomen?
,,De belangrijkste boodschap is: begin op tijd met monitoren, want vroege detectie is essentieel om virusoverdracht te voorkomen. Virusoverdracht begint vaak al vroeg in het voorjaar, voordat de eerste luizenkolonies zichtbaar zijn. Vooral in vroeg gezaaide percelen is dit een potentieel gevaar!
Controleer het gewas meteen bij opkomst, vooral in het hart en aan de onderzijde van jong blad. Daar is het eerste luis te vinden. Raadpleeg ook de temperatuursommen (zie ook kader) en waarschuwingsmodellen om migratie van luizen te voorspellen – of vraag je adviseur hiernaar. In algemene zin geldt: wees extra alert bij droog en zonnig weer, want dat is ideaal voor luizenvluchten. Verder moet duidelijk zijn dat bestrijding van luizen na een virusinfectie geen zin meer heeft.’’
Wat is de beste aanpak om luizen te bestrijden?
,,Mijn eerste advies is: zaai niet te vroeg. Vroege zaaiingen – tot eind april – lopen veel meer risico op virusschade dan latere zaaiingen – vanaf mei. Daarnaast is het zinvol om te bekijken of potentiële waardplanten voor luizen kunnen worden weggehaald. Dat kan bijvoorbeeld door perceelranden te klepelen, al mag het effect daarvan ook weer niet overschat worden. Om de risico’s van virusoverdracht maximaal te beperken is de inzet van insecticiden hoe dan ook noodzakelijk. Naast de middelen Teppeki® en Pirimor®, is daarvoor dit jaar voor het eerst Sivanto Prime beschikbaar. Dit middel heeft een zeer snelle en krachtige werking, waardoor het zeer geschikt is om als eerste (vroege) toepassing in te zetten. Sivanto Prime heeft als grote plus dat het de zuigactiviteit van luizen zeer snel stopzet, waardoor virusoverdracht sterk beperkt wordt. Verder heeft het middel een gunstig profiel voor veel nuttige insecten en past het goed binnen IPM. Een sterk en modern middel dus, waar worteltelers écht mee vooruit kunnen.’’
Aantal daggraden voorspelt luizenvlucht
Vanaf begin februari wordt de gemiddelde dagtemperatuur berekend en gekeken hoeveel deze boven 4,4 °C ligt. De optelsom van de overschrijdingen wordt uitgedrukt in daggraden (D°).
Zodra deze som 325 D° heeft bereikt, verlaten de zevenbladluizen hun winterwaardplanten (wilgen) en start de vlucht naar de wortels.
Afgelopen jaar werd de 325 D° eind april bereikt. Dit jaar kan dat wel eens een heel stuk vroeger zijn; eind maart zat de temperatuursom al 100 D° hoger dan in 2025.
Teppeki® is een geregistreerd handelsmerk van ISK
Pirimor® is een geregistreerd handelsmerk van ADAMA