Is er nog toekomst voor de teelt van ijsbergsla in Nederland nu er vrijwel geen mogelijkheden meer zijn om luizen effectief te bestrijden? Dolf Ursem vraagt het zich meer dan ooit hardop af. Samen met compagnons Ivan en Niels Zuurbier (UZ Vegetables) teelt hij jaarlijks zo’n 170 hectare ijsbergsla rondom het Noord-Hollandse Heerhugowaard.
Half maart zijn de eerste hectares ‘toch maar weer’ geplant. ,,Want we moeten als bedrijf toch door. Voor onszelf en ook voor alle mensen die hier werken’’,, zegt hij strijdbaar. Wat hem betreft moet de volledige keten nog véél meer benadrukken dat ijsbergsla telen zonder goede luismiddelen gewoon niet mogelijk is en dat er zo snel mogelijk vrijstellingen voor effectieve middelen moeten komen.
Dolf Ursem runt samen met compagnons Niels en Ivan Zuurbier het bedrijf UZ Vegetables in Heerhugowaard (N-H). Jaarlijks wordt er op zo’n 250 hectare ijsbergsla, spitskool, witte kool en platte zoete kool geteeld. IJsbergsla in met ca. 170 hectare de grootste teelt.
Is het nog wel leuk om groenteteler te zijn? Dolf Ursem neemt de eerste vraag met een glimlach in ontvangst. ,,Ja, het vak zelf is en blijft prachtig. Alleen wordt het ons wel steeds moeilijker gemaakt – met name wanneer het over gewasbescherming en regelgeving gaat. Dan wil ons enthousiasme ook wel eens omslaan naar onvrede of zelfs frustratie.’’
Ursem zegt regelmatig te praten met beleidsmakers over de moeilijkheden en belemmeringen die hij ervaart om zijn gewassen ziekte- en plaagvrij te houden. ,,Begrip voor onze zorgen is er dan meestal wel, maar vervolgens wordt er weinig of niets mee gedaan. Wetgeving maakt het niet mogelijk om hier zomaar iets in te veranderen, wordt er dan vaak gezegd. Tja, met dat soort antwoorden zakt de moed me wel eens in de schoenen. Dan denk ik: als we dit met z’n allen willen veranderen, dan moet het toch ook mogelijk zijn?’’
Plantgoedbehandeling
Ook afgelopen winter heeft de ijsbergslateler weer meerdere overleggen gehad met vertegenwoordigers van LTO en andere belangenbehartigers binnen de keten. Daarnaast zijn er samen met plantenkwekers (hoor- en wederhoor)gesprekken geweest met de NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, red.) over mogelijke vrijstellingen van middelen. ,,Door deze gesprekken zijn onze zorgen ook bij de nieuwe staatssecretaris Erkens onder de aandacht gekomen’’, zo weet Ursem. ,, Hopelijk dringt de ernst van de zaak nu eens goed door, want waar we nu in ijsbergsla tegenaan lopen, gaat de komende jaren in veel meer teelten spelen.’’
Belangrijkste discussiepunt op dit moment is de plantgoedbehandeling met middelen tegen de nasonovia-luis (o.a. via de phytodrip- of dipmethode). In Nederland zijn deze behandelingen niet toegestaan, maar in buurlanden België en Duitsland zijn deze - middels vrijstellingen - wel mogelijk. Ursem legt uit: ,,Met zo’n plantgoedbehandeling blijft de ijsbergsla de eerste drie tot vier weken na planten vrij van luis. Van de zes tot zes-en-een halve week dat de sla op het land staat, ben je dus het grootste deel gevrijwaard van luis – en dan specifiek van de nasenovia-luis, die zich diep in de kroppen kan nestelen.’’
Is er nog toekomst voor de teelt van ijsbergsla in Nederland nu er vrijwel geen mogelijkheden meer zijn om luizen effectief te bestrijden?
Toch naar Duitsland of België..?
De Noord-Hollander ziet dat nogal wat slatelers in het zuiden van Nederland zijn uitgeweken naar België om daar hun plantgoed te laten behandelen. Zelf heeft hij daar dit seizoen (nog) niet voor gekozen. Enerzijds om de goede relaties met hun huidige leverancier van plantmateriaal intact te houden, maar anderzijds ook om deze ‘noodmaatregel’ niet te normaliseren. ,,Als we nu alles in België of Duitsland laten behandelen, halen we voor een deel ook de urgentie weg om de plantgoedbehandeling naar Nederland te krijgen. Of anders gezegd: we gaan dan mee in iets wat eigenlijk heel krom is’’, zo stelt hij.
Toch sluit Ursem niet uit dat ook hij plantgoed in België of Duitsland laat behandelen. ,,We hebben nu plantmateriaal ingekocht tot half mei. Tot die datum zit de sla nog onder acryldoek en is de kans op luis nog niet zo groot. Voor daarna moeten we nog een beslissing nemen. Dat zal best moeilijk worden… Wij moeten namelijk ook gewoon concurreren met onze collega’s. Als zij wél luisvrije(re) sla kunnen telen met zo’n plantgoedbehandeling en wij niet, dan ben je als bedrijf gauw weg.’’
Movento wordt gemist
Om niet alle kaarten op de plantgoedbehandeling te zetten, pleit Ursem ook nadrukkelijk voor een vrijstelling van het middel Movento (dat afgelopen jaar voor laatste gebruikt mocht worden in Nederland, red.). ,,Movento was het enige selectieve, systemische middel waarmee we gedurende het hele teeltseizoen de sla op een duurzame manier luisvrij konden houden. In die zin was het een heel mooie en belangrijke verzekeringspremie voor ons; zonder dit middel zijn de teeltrisico’s enorm toegenomen.’’ Ursem benadrukt dat er ook nog steeds pyrethroïden mogen worden gebruikt tegen schadelijke insecten (en dus ook luizen), maar dat hij deze vanwege het schadelijke effect op alle (nuttige) insecten liever niet wil inzetten. ,,In feite ga je met zo’n allesdoder weer terug in de tijd; dat moet je in mijn ogen gewoon niet willen. Maar ik zeg er meteen bij: als het met de luizen helemaal uit de hand loopt, worden we daar wel toe gedwongen. Een vrijstelling voor het gebruik van Movento zou dus in alle opzichten een veel betere optie zijn.’’
Nauwelijks alternatieven voor chemie
Gevraagd naar mogelijke alternatieven voor chemie, ziet Ursem op dit moment nog niet zoveel perspectieven. ,,Er zijn de afgelopen jaren meerdere grote praktijkproeven gedaan met groene, biologische middelen. Maar de resultaten waren vrijwel allemaal teleurstellend. Bij een lage luisdruk is er nog wel iets te bereiken met deze middelen, maar bij een hoge luisdruk werken ze gewoon onvoldoende.’’ Afgelopen jaar heeft de ijsbergslateler ook wat geëxperimenteerd met het uitzetten van natuurlijke vijanden (zweefvliegen). Ook dat doet volgens hem ‘wel iets’ tegen luizen, maar het is net als bij de biologische middelen gewoon niet genoeg.
Ursem benadrukt dat groene, biologische middelen wél een ondersteunende rol kunnen hebben bij de luisbestrijding, vooral wanneer de luisdruk nog niet zo hoog is. ,,Waar dat mogelijk is, gaan we ze zeker gebruiken. Ook wij willen liefst zo veel mogelijk van de chemie af, maar zoals eerder gezegd: voorlopig kunnen we gewoon niet zonder.’’
Resistente rassen beperkt beschikbaar
Ook voor wat betreft de inzet van (nasonovia)resistente slarassen zijn de mogelijkheden vooralsnog beperkt. Ursem vertelt dat er voor komend seizoen in ieder geval twee resistente rassen beschikbaar zijn. Beide heeft hij afgelopen jaar al op zeer kleine schaal (0,1 ha) kunnen testen. ,,Allebei de rassen hebben het goed gedaan in vergelijking met niet-resistente rassen, dus daar gaan we zeker mee door.’’ Verder komen er dit jaar nog 3 of 4 resistente rassen op de markt, maar daarvan is slechts een zeer beperkte hoeveelheid zaad beschikbaar.
Hoewel de teler blij is met de nasonovia-resistente rassen, tempert hij ook meteen verwachtingen ervan. ,,Het is een bouwsteen om aantasting door luis te verminderen, met name aan het einde van het seizoen. Maar het is zeker niet zo dat de planten hierdoor luisvrij zijn. Bovendien is er een reële kans dat de resistenties doorbroken worden – zéker wanneer we ze bij een hoge luisdruk niet kunnen ondersteunen met chemie.’’ Om de resistenties te beschermen is het volgens hem belangrijk om voldoende afstand te houden met niet-resistente rassen. ,,Ook dat maakt de inzet weer een stukje ingewikkelder.’’
'Mijn collega's en ik produceren nog steeds de mooiste, schoonste en gezondste producten die er zijn'
‘Zijn we wel gewenst in Nederland?’
Voor de langere termijn heeft Ursem zijn hoop vooral gericht op nieuwe technieken, zoals bijvoorbeeld het doden van luizen met behulp van lasers. ,,Deze techniek staat nu nog in de kinderschoenen, maar het lijkt erop dat je hiermee luizen diep in de krop kunt doden zonder schade aan het blad’’, zo weet hij.
Totdat dit soort technieken praktijkrijp zijn, hoopt hij vooral dat er ‘niet teveel middelen af gaan en hopelijk nog een paar goede bijkomen’. Erg positief daarover is hij echter niet. Hij vertelt: ,,Afgelopen winter toonde een gewasbeschermingsspecialist een lijstje met acht middelen die misschien via een vrijstelling of KUG in Nederland toegelaten kunnen worden. Dat klonk mooi, totdat hij vertelde dat al deze middelen al meerdere jaren een normale toelating hadden in de landen om ons heen. Dan vraag je je toch wel af: zijn we als groentetelers eigenlijk wel gewenst in Nederland? Afgelopen jaar hebben we 20 hectare ijsbergsla om moeten ploegen vanwege teveel luizen. En van de laatste 50 hectare van het seizoen hebben we om diezelfde reden maar de helft geoogst. Tot slot hebben we ook nog eens een paar vrachten retour gekregen omdat er volgens de afnemer teveel luis in zat. Zoiets willen we niet nog een keer meemaken.
Daarom nogmaals mijn oproep: laat een plantgoedbehandeling toe in Nederland en overweeg een vrijstelling voor Movento. En misschien wel het allerbelangrijkste: stop met al die beperkingen op het gebied van gewasbescherming, want die werken averechts. Mijn collega’s en ik produceren nog steeds de mooiste, schoonste en gezondste producten die er zijn. Maar laat dat vooral ook zo blijven.’’